za:t
דער דואָלינגאָ־ייִדיש פּראָיעקט האָט געקליבן אַ ייִדיש מיט „חסידישן“ אַרױסרעד און כּלל־ייִדיש דיקדוק. דאָס ליגט אױפֿן שׂכל װײַל דאָס לעבנדיקע ייִדיש װאָס מיר װילן לעבט טאַקע צװישן חסידים, אָבער מאידך גיסא, זענען מיר די ייִדישיסטן מדקדק מיטן דיקדוק און װילן עס נישט איבערלאָזן. אײן קשיא מיטן דאָזיקן צוגאַנג איז אַ דוחק פֿון לערנ־ און אײַנקוקביכער. און דערפֿאַר, צװישן אַנדערע סיבות, האָט מען אױסגעטראַכט כּלל־ייִדיש.
ס׳איז נישטאָ קײן סטאַנדאַרדער דיאַלעקט פֿון חסידיש יִידיש— נאָך אַ מעלה פֿון כּלל־ייִדיש, אָבער אונטן קומט אַ שטיקל טעקסט אױף „דרומדיק־ייִדיש“, לױט דער שיטה פֿון פּראָפֿעסאָר דוד כּצן אין זײַן „ווילנער ווערטערבוך“, דאָס ייִדיש קולטורעלע װערטערבוך . לײענט עס אױף אַ קול אַ סך מאָל און איר װעט שױן װערן גרײט צו רעדן חסידיש ייִדיש, כאָטשבע גענוג גוט כּדי נישט אין גאַנצן צו קלינגען װי אַ ייִדישיסט.
אָט אַן איבערשרײַבונג אין דער פֿאָנעטיק פֿון דרומדיק ייִדיש. דאָס גאַנצע בוך אין ייִדיש איז דאָ .
אַ טאַבעלע היסטאָרישע קלאַנג־פֿאַרביטונגען אין דרומדיק ייִדיש קומט אונטן בײַם סוף .
כּצס נאָטאַציע איז קלאָר: ə באַטײַט דעם שװאַ־נע קלאַנג, און דאָס צװײפּינטל באַטײַט אַ לאַנגען װאָקאַל. דער אַקוט און גראַװיס באַטײַטן טראָפּ און צװײטיקן טראָפּ.
¶1 dra: mu:l hut di vindərləkhə shtut zəkh gəkhu:ləmt rándolf kartərn, in dra: mu:l iz er avékgəkhàpt gəvurn bəshas er iz nukh gəblibm shtayn of dər hoykhər terásə ibər ir. gants guldn in libləkh hut zi gəsarfənt in dər shkiə, mit moyərn, bòtay-mikdú:shəm, kòlonádəs, in gəboygənə brikn fin gəu:dətn mírmlshtayn, fontánən mit zilbərnə basáynən fin prìzmátishə shpritsn in bərákhvəzdikə pletsər in pàrfumírtə gertnər, in braytə gasn vus marshírn tsvishn tsartə baymər in kvàyt-balúdənə urnəs in hélfandbàynərnə státuəs in shtrálndikə rayən; bəshas of shtútsikə ikúsn of tsufn hubm zəkh gədrapət ráyənshikhtn fin roytə dekhər in altə farshpítstə dákhshpitsn vus baháltn klaynə shtegləkh fin grúzikə bríkshtaynər. siz gəveyn ə fibər fin di getər; ə tri:ə fin hímlishə trimáytn in ə trask fin ìmshtárbikə tatsn. mistéryə iz arímgəhùngən arím ir vi khmarəs arím ə fàntástishn ìmbazíkhtn bark; in bays kartər iz gəshtanən un utəm in fil mit vártink kíkndik ibər yenəm balùstradírtn pàrapét, hut tsi im ó:fgəshvebt di rírndikà:t in shpánink fin ə kimàt-farshvíndənəm zaykhər, dər váytik fin farlóyrənə zakhn, in dus ó:frègndikə bàdérfənish tsi gəfinən an urt inəm zəku:rn far vus hut ə mu:l gəhat ə gəváldikn in bərìmoy-shel-óylamdikn farném.
¶2 er hut gəvist az far im iz ir batá:t ə mu:l gəveyn of zikhər dər hekhstər; khutsh in velkhn tsikl u:dər gilgəl hut er zi gəkent, u:dər tsi in khu:ləm tsi vakh, hut er nisht gəkent dərkenən. ímklur hut zi ó:fgərifn á:nblikn fin ə va:tər fargésənər ershtər yigənt, ven vindər in anu:ə zenən gəlign in dər gantsər mistéryə fin teyk, in kayú:r in farnákht hubm dest gla:khn aró:sgəshpànt nəvíish tsim ná:gərikn klank fin litnyəs in gəzank; féə-toyərn vus zay farmákhn zəkh nisht tsi vá:tərdikə in fàrkhídəshndikə múfsim. ubər yedə nakht bays er iz gəshtanən of yenər hoykhər mirmlənər terásə mit di tshikávə urnəs in dər ó:sgəshnitstər paréntshə, in avékgəkìkt ibər yenər á:ngəshtiltər shkíə-shtut fin sháynka:t in ìmérdishər ìmanénts, hut er gəfilt dem tsvank fin di tìránishə getər fin khu:ləm; va:l bəshím-oyfm hut er nisht gəkent avék fin yenəm dərhoybm urt, u:dər arúp di braytə mirmlənə trep anídərgəvùrfm únsòyfik arúp tsim urt vi yenə gasn fin eltərn kishəf zenən gəlign ó:sgəshprayt in tsi im gəvinkn.
¶3 ven dus dritə mu:l hut er zəkh ó:fgəvekt mit yenə gurns nukh nisht arúpgəgangən in yenə á:ngəshtiltə shkíə-gasn nukh nisht adórəkhgəgàngən, hut er lank in erntst tfilə gətun di farbúrgənə getər fin khu:ləm vus dimən kapríznə ibər di khmarəs of ìmbakánt kádas inəm kaltn vístənish vi kayn mentsh tret nisht. ubər di getər hubm nisht gəshikt kayn entfər in nisht gəvizn kayn óplus, in zay hubm nisht gəgeybm kayn simn az zay hubm im nóysə-khayn gəveyn ven er hut zay mispáləl gəveyn in khu:ləm, in zəkh gəvundn tsi zay mit kórbu:nəs dorəkh di babérdltə pristərs nasht in kàman-tán, veməns hayl-háykhl mit za:n flámənza:l ligt nisht tsi va:t fin di toyərn fin dər vakhər velt. əs hut zəkh níshmer gədakht az mə hut mistámə ìmgíntsik gəhert za:nə tfiləs, va:l afílə nukh dər ershtər fin zay hut er kayn mu:l nisht dərzeyn di vindərləkhə shtut; eləháy di dra: á:nblikn fin dər va:tns zenən gəveyn stam tuəsn u:dər farzéyns, in əgeygn epəs ə farbúrgənəm plan u:dər vélənish fin di getər.
¶4 súf-kl-suf hut kartər, shlaf mit bénkənish far yenə glímtsərndikə shkíə-gasn in kríptishə bark-shtáygn tsvishn fàrtsá:tikə bakákhltə dekhər, in nisht bikhóyləs sa: shlófndik sa: vakh zay avéktsitrà:bm fin za:nə gədankən, úngənimən ən a khl ú :tə tsi gayn mit draystə takhnínəm vìahín kayn mentsh iz friər nisht gəgangən, in zəkh dərveygn adórəkhtsigàyn dorəkh di á:zikə midbúryəs dorəkhn fíntstərnish tsim urt vi kádas dus ìmbakántə, farshláyərt in khmarəs in bakráynt mit shtern vus zay ken mən zəkh nisht fórshteln, halt bəsóydik in bà:nákhtik dem óniksənəm shlus fin di groysə.
¶5 in la:khtn dreml iz er arúpgəgàngən di zíbətsik trepləkh tsi dər flámənhayl in hut gəshmiəst mikóyəkh dem dúzikn plan mit di babérdltə pristərs nasht in kàman-tán. in di pristərs hubm gəshuklt di pskhènt-trúgndikə kep in ə naydər gətin az svult za:n dər toyt fin dər nəshumə za:nər. zay hubm im íbərgəgeybm az di groysə hubm shoyn bavízn zayər rutsn, in az siz nisht zay nikhə az mən zul zay bàléstikn mit tsìshtáyikə takhnínəm. zay hubm im oykh dərmunt az nisht nur iz kayn mentsh kayn mu:l nisht gəveyn in kádas dem ìmbakántn, nur oykh hut kayn mentsh kayn mu:l nisht khoyshəd gəveyn in velkhn tayl fin khu:ləl ken əs lign; tsi əs iz in di khú:ləm-lendər arím indzər velt, tsi in yenə vus ringlən arím an ìmgərékhəntn bagláytər fin fómalhàut u:dər àldəbarán. oyb in indzər khú:ləm-lant, ken mən əs megləkh dərgraykhn; ubər nur dra: far fil mentshləkhə nəshuməs zint tsa:t hut zəkh úngəhoybm zenən ə mu:l aríbər in tsirík di shvartsə gútlùzikə ópgrintn kayn andərə khú:ləm-lendər, in fin yenə dra: zenən tsvay tsiríkgəkìmən gants məshigə. sə zenən gəveyn in azélkhə nəsiəs úrtikə sáku:nəs un ə shi:ər; dərtsi nukh yenə ó:ftràysləndikə súf-sàku:nə vus zi bebət nisht-gədákht məkhits dem kəsáydərdikn véltal, vìahín dərgraykhn nisht kayn khalóyməs; yenər letstər àmórfishər farfál fin dər samə nídrikstər bəhu:lə vus zi lestərt in bilblt ba:m tsentər finəm gantsn áyn-sof—dər ìmgvílikər dèmon-sultán ázatòs, vus dem numən za:nəm dərveygn zəkh nisht ka yn leftsn tsi redn bəkòyl-róm , in vus er grizhət híngərik in ìmbanémləkhə, ìmbalóykhtənə kamərn məkhits dər tsa:t in mitn fardíshətn ó:frègndikn klapm fin nívzədikə poykn in dem di:nəm, mònotónishn pkhik fin farshúltənə flaytn tsi velkhn paskídnə klapm in fa:fm tantsn paméləkh, imgəlímpərt, in àbzúrdish di samə hekhstə imgəháyərə getər, di blində, shtímluzə, khóyshəkhdikə in sáykhlluzə andərə getər vus zayər nəshumə in shtafét iz dər kríkhndikər kháos nyàrlasótep.
¶6 fin di dúzikə zakhn iz kartər gəvurnt gəvurn fin di pristərs nasht in kàman-tán in dər flámənhayl, ubər fíndəstveygn hut er úngənimən ə a khl ú :tə tsi gəfinən di getər of ìmbakánt kádas inəm kaltn vístənish, vi əs zul nisht za:n, in tsi bakímən fin zay dus bilt in zaykhər in miklət fin dər vindərləkhər shkíə-shtut. er hut gəvist az za:n nəsiə vult za:n ó:stərlish in lank, in az di groysə vultn za:n əgeygn ir; ubər zá:əndik alt inəm lant fin khalóyməs hut er zəkh farlúzt of ə sakh nitsləkhə zikhróynəs in tághbiləs zəkh tsi helfn. iz, béytndik ə gəzèygninks-brúkhə fin di pristərs in pìkáykhish íbərklèrndik veygn za:n veyk, iz er arúp ə draystər di zibn indət trep tsim toyər fin tifərn dreml, in zəkh gəluzt in veyk ará:n dorəkhn fàrkíshiftn valt.
¶7 in di tunéln fin yenəm fardráytn valt, vus za:nə nídrikə gìgántishə dembm farvíkln mátsndikə tsva:gn in glantsn fíntstərha:t mit dər fòsforəstsénts fin ó:stərlishə shvéml-gəviksn, voynən di zugn di gànáyvishə in sóydəzdikə; vus vaysn ə sakh farnépltə soydəs fin dər khúləm-velt in ə pur fin dər vakhər velt, va:l dər valt in tsvay ertər rirt di méntshnlendər, khutsh sə vult za:n an ímglik tsi zugn vi. gəvisə imdərklértə shmiəs, gəshéənishn, in fàrshvíndingən pasírn tsvishn mentshn vi di zugn hubm ə tsítrit, in siz git az zay kenən nisht vandərn va:t məkhitsn lant fin khalóyməs. ubər ibər di neəntərə tayln fin dər khú:ləm-velt bavégn zay zəkh fra:, arímflàtərndik ahín in ahér klayn in broyn in imgəzéyn, in tsiríktrùgndik pikántə ma:nsəs kəday fàrkíshift tsi farbréngən di shu:ən arím zayərə háymfa:ərn inəm valt vus zay hubm im lip. sruv fin zay voynən in nurəs, ubər ə tayl bavóynən di shtamən fin di groysə baymər; in khutsh zay nern zəkh sruv mit shvéml-gəviksn, mirmlt mən az zay hubm oykh ə gistl far flaysh, tsi gàshmíəzdik tsi ríkhnyəzdik, va:l of zikhər zenən ə sakh bàlay-khalóyməs ará:ngəkìmən in yenəm valt ará:n in zenən nisht aró:s. kartər hut níshmer nisht moyrə gəhat, va:l er iz gəveyn an altər bàl-khalóyməs in hut zəkh ó:sgəlernt zayərə flátərndikə shprakh in gəshlusn ə sakh ópmakhn mit zay; nukh gəfinən mit zayər hilf di prákhtfilə shtut kèləfáis in ùs-nárgay hintər di tànaryánər berk, vi sə hersht dus halbə yur dər groysər kínik kuránəs, ə mentsh vemən er hut im gəkent intər an andər numən inəm leybm. kuránəs iz gəveyn di áyntsikə nəshumə vus iz gəfurn in di shtèrn-ópgrintn ará:n in tsiríkgəkìmən rayn fin shigóyən.
¶8 zəkh adórəkhshlènglndik itst dorəkh di nídrikə fòsforəstséntə dórəkhgangən tsvishn yenə rízikə shtamən, hut kartər gəmakht flátərndikə klangən inəm shtaygər fin di zugn, in zəkh alə vaylə tsígəhert tsi sə vultn za:n óprufm. er hut gədenkt epəs ə durf fin di bàshéfənishn nu:nt tsim tsentər valt, vi sə dərtsaylt veygn eltərə in nukh shoyn lank fargésənə gróylikə á:nvoynərs ə kra:z groysə mókhikə shtaynər vus iz ə mu:l gəveyn ə polyánə; in tsi dem dúzikn plats hut er zəkh tsígəa:lt. er hut núkhgəshpirt za:n veyk mit di grotéskə shvéml-gəviksn, vus hubm shténdik ó:sgəzeyn alts besər gənert, vus neəntər kimt mən tsim məùyámdikn kra:z vi eltərə yayshn hubm gətantst in makrəv gəveyn kórbu:nəs. súf-kl-suf hut dus gresərə likht fin yenə gədikhtərə shvéml-gəviksn o:fgədəkt ə bayzə grinə in gruə imgəháyərikà:t vus shtoyst zəkh ar ó :f dorəkhn váld-dakh məkhitsn óygngraykh. siz gəveyn dər nu:ntstər finəm groysn rink shtaynər, in kartər hut gəvist az er iz gəveyn nu:nt tsin zúg-durf. baná:ət za:n flátərndikn klank, hut er gədúldik gəvart; in er iz mit dər tsa:t balóynt gəvurn mit an á:ndrik fin ə sakh oygn vus zay bakíkn im. sə zenən gəveyn di zugn, va:l mə zet zayərə məshí:nədikə oygn lank aydər mən ken dərzeyn zayərə klaynə fífikə broynə kontúrn.
¶9 aró:s hubm zay gəgimzhət fin fartá:ətə norəs in stélnikə-bàymər biz s ’ hut gəshviblt in gəgriblt mit zay di gantsə ko:m-balóykhtənə gegənt . etləkhə fin di vildərə hubm zəkh imá:ngənəm fartshépət in kartərn in aynər hut im afílə ə knip hadkə gətin inəm oyərנ ; ubər balt hubm zayərə eltərə á:ngətsamt ut di héfkərdikə nəshuməs. dər khakhúməm-rùt, dərkénəndik dem gast, hut úngəbutn ə kérbis gəyoyrtn suk fin ə farsháydəvətn boym nisht vi di andərə, vus iz ó:sgəvaksn fin ə zoymən vus emətsər of dər lvu:nə hut arúpgəvùrfm; in bays kartər hut im gətrinkn mit tsərəmonyə hut zəkh úngəhoybm ə gur ó:stərlishər dórəkhshmiəs. di zugn hubm, tsim badóyərn, nisht gəvist vi ligt di shpits kádas, in zay hubm nisht gəkent afílə zugn tsi dus kaltə vístənish iz in indzər khú:ləm-velt tsi in an andər. shmiəs veygn di groysə zenən gəkimən in gla:khər mus fin alə ríkhtingən; in mə hut nur gəkent zugn az mən vult zay gikhər zeyn of hoykhə bár k shpitsn aydər in telər, va:l of azélkhə shpitsn tantsn zay mit bénkənish ven di lvu:nə shtayt fin oybm in di vulkns dərintər.
¶10 iz aynər ə zayər bayúrtər zug hut dərmunt ə zakh vus di andərə hubm nisht gəhert fin ir, in hut gəzukt az in últar, hintərn ta:kh skay, iz nukh farblíbm dər letstər èkzemplár fin yenə ìmbanémləkhə altə pnakótər ksá v- yadn gəmakht fin vakhə mentshn in fargésənə tsúfndikə malkhísn in ará:ngətrùgn inəm lant fin khalóyməs ven di húrikə kànibálishə gnofkəs zenən báygəkimən òlasóə, mit ir sakh bòtay-mikdóshəm, in gətayt alə gibóyrəm finəm lant lómar. yenə ksáf-yadn, hut er gəzukt, hubm dərtsaylt ə sakh veygn di getər, in akhíts dem, zenən gəveyn mentshn in últar vus hubm gəzeyn di simúnəm fin di getər, in afílə an altər pristər aynər vus hut aró:fgəklètərt of ə groysn bark kəday zay tsi dərzeyn bays zay tantsn in dər ləvúnə-sha:n. er iz dórəkhgəfaln, khutsh za:n bagláytər iz matslíəkh gəveyn in iz númənluz imgəkímən.
¶11 iz rándolf kartər hut gədankt di zugn, vus hubm bəshúləmdik gəflatərt in im gəgeybm nukh ə kérbis va:n mìttsinémən mit zəkh, in zəkh gəluzt in veyk ará:n dorəkhn fòsforəstséntn valt tsi dər andərər za:t, vi əs flist arúp dər víkhərndikər skay fin di ikúsn fin leríən, in háseg in nir in últar bashprénklən dem playn. hintər im, gànáyvish in imgəzáyn, zenən gəkrukhn ə pur fin di ná:gərikə zugn, va:l zay hubm khayshək gəhat zəkh tsi dərvisn vus zul pasírn mit im, in tsirìktsitrúgn di legéndə tsi zayər fulk. di imgəháyərə dembm hubm zəkh fàrgədíkhtikt bays er hut zəkh íntərgəshtipt va:tər finəm durf, in er hut sharf arímgəkìkt far ə gəvisn plats vi zay vultn epəs shitərər vern, shtáyəndik gur toyt u:dər góysəsdik tsvishn di ìmnatírləkh gədikhtə shvéml-gəviksn in dem fóylndikn shiml in mashəvátə kletsər fin zayərə gəfalənə bridər . durt vult er zəkh sharf ópgəkert in ə za:t, mákhmas dem az ba: yenəm urt likt ə mákhtikə shtaynərnə táfliə of dər válddil; in di vus hubm zəkh dərvekt tsìtsigáyn tsi ir zugn az zi trukt an a:zərnəm ring dra: fis di brayt. zəkh dərmunt inəm àrkháishn kra:z fin groysə mókhikə shtaynər, in far vus er iz efshər ó:fgəshtelt gəvurn, shteln di zugn zəkh nisht up leybm yenər braytər táfliə mit ir rízədikn ring, va:l zay khapm zəkh az alts vus iz fargésn miz lav-dáfkə toyt za:n, in zay vultn nisht gəvult zen di táfliə zəkh ó:fhaybm pàvú:liə in bazákht.